Üretebilme Cesareti: Belirsizliğe Rağmen Devam Etmek

    Bir insanı üretmekten alıkoyan şey çoğu zaman tembellik değildir. Bazen belirsizliktir. Verdiği emeğin karşılık bulup bulamayacağını bilememek, insanın cesaretini kırar. Çünkü üretmek, yalnızca bir şey ortaya koymak değildir; aynı zamanda görünmeyi, eleştirilmeyi, başarısız olmayı, beklemeyi ve çoğu zaman karşılığını hemen alamamayı göze almaktır.

    Bugünün dünyasında üretmek, eskisinden daha görünür ama belki de daha kırılgan bir eyleme dönüştü. Bir yazı yazdığınızda okunup okunmayacağını, bir ürün yaptığınızda satılıp satılmayacağını, bir fikir ortaya koyduğunuzda değer görüp görmeyeceğini, bir işe başladığınızda sürdürülebilir olup olmayacağını bilemezsiniz. Hatta çoğu zaman üretimin kendisinden önce, onun nasıl algılanacağına dair bir kaygı başlar. İnsan henüz üretmeden, üretimin muhtemel sonucuyla yorulur.

    

    Bu yüzden üretme cesareti, yalnızca çalışkanlıkla açıklanamaz. Çalışkanlık; üretimin emek tarafını, cesaret ise belirsizlik tarafını taşır. İnsan sadece yorulmayı değil, belirsizliğin içinde kalmayı da göze aldığında gerçekten üretmeye başlar. Üretmek yalnızca; ekonomik, sanatsal veya teknik bir faaliyet değildir. Üretmek, insanın dünyayla ilişki kurma biçimlerinden biridir. İnsan, üreterek yalnızca dış dünyada bir nesne, metin, ürün veya fikir meydana getirmez; aynı zamanda kendisini de biçimlendirir. Üretim, dışarıya bırakılan bir iz olduğu kadar, içeride oluşan bir karakter meselesidir.

    Üretmek kelimesi, çoğu zaman ekonomik çağrışımlarla kullanılır. Mal üretmek, hizmet üretmek, içerik üretmek, fikir üretmek, değer üretmek… Modern toplumda üretim, genellikle ölçülebilir çıktılar üzerinden değerlendirilir. Kaç adet satıldı? Kaç kişi izledi? Ne kadar gelir getirdi? Kaç beğeni aldı? Ne kadar büyüdü? Bunlar elbette önemsiz değildir. Üretimin maddi sonuçları vardır ve insan dünyada yaşamak için emeğinin karşılığını almak zorundadır. Ancak üretimi yalnızca sonuçla açıklamak, onun insani derinliğini zayıflatır. Çünkü üretmek, sonuçtan önce bir yönelmedir. İnsan, henüz sonucu bilmeden bir şeye emek verir. Toprağa tohum atar, deftere ilk cümleyi yazar, atölyede ilk kesimi yapar, makinenin başına geçer, bir fikri biçimlendirmeye çalışır.

    

    Hannah Arendt, insan etkinliklerini “emek”, “iş” ve “eylem” olarak ayırırken insanın dünyada yalnızca hayatta kalmaya çalışmadığını, aynı zamanda kalıcı bir dünya kurma ihtiyacı taşıdığını belirtir. Emek, yaşamın zorunluluklarıyla ilgilidir; iş ise insanın dünyada daha kalıcı nesneler, yapılar ve anlamlar üretmesiyle ilişkilidir (Arendt, 1958). Bu ayrım, üretmenin yalnızca geçim sağlamakla sınırlı olmadığını gösterir. İnsan ürettiğinde, geçici hayatının içine bir süreklilik arayışı yerleştirir. Bu yüzden üretmek; insanın “ben de buradayım” deme biçimidir. Bazen bir masa yaparak, bazen bir yazı yazarak, bazen bir bahçe yetiştirerek, bazen bir marka kurarak, bazen bir düşünce geliştirerek insan kendi varlığını dünyaya açar. Üretmek, içimizde kalan ihtimalin dışarı çıkmasıdır. Üretimin en zor tarafı çoğu zaman emek değil, belirsizliktir. Emek yorucudur ama anlaşılırdır. Ne kadar çalıştığınızı, ne kadar zaman harcadığınızı, ne kadar çaba gösterdiğinizi bilirsiniz. Belirsizlik ise daha sessiz bir yüktür. Sonucun ne olacağını bilememek, insanı içeriden aşındırır. Frank H. Knight, iktisat literatüründe risk ile belirsizlik arasında önemli bir ayrım yapar. Risk, olasılıkları belli olan durumları ifade ederken; belirsizlik, olasılıkların bile tam olarak hesaplanamadığı alanı anlatır (Knight, 1921). Üretim, çoğu zaman tam da bu ikinci alanda gerçekleşir. İnsan çoğu zaman yalnızca ne kadar kazanacağını değil, emeğinin karşılık bulup bulmayacağını bile bilmez. Bir çiftçi eker ama havayı yönetemez. Bir yazar, yazar ama okuyucunun dikkatini garanti edemez. Bir zanaatkar üretir ama piyasanın tepkisini kesin olarak bilemez. Bir girişimci başlar ama zamanın, talebin ve koşulların nasıl değişeceğini öngöremez. Yani üretim, hayatın kontrol edilemeyen tarafıyla sürekli temas halindedir.

    

    Bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Belirsizlik; üretimin önündeki engel değildir, üretimin doğal çevresidir. İnsan, çoğu zaman netlik geldikten sonra üretmez. Tam tersine, üretmeye başladığında netlik yavaş yavaş oluşur. Düşünce yazarken açılır. El çalışırken öğrenir. Zihin, ortaya koydukça yolunu bulur. Bu nedenle üretebilme cesareti; belirsizliği ortadan kaldırmak değil, belirsizliğin içinde hareket edebilmektir. Cesaret ise çoğu zaman yanlış anlaşılır. Cesur insanın korkmadığı sanılır. Oysa cesaret; korkunun yokluğu değil, korkuya rağmen hareket edebilme yeteneğidir. Üretmek de böyledir. İnsan üretirken çoğu zaman çekinir. Yetersiz hissetmekten, beğenilmemekten, eleştirilmekten, görünmez kalmaktan, yanlış anlaşılmaktan korkar. Bu korkuların tamamı insani korkulardır. Hatta üretimin ciddiye alındığını gösterir. Çünkü insan değer vermediği bir şey için kaygılanmaz. Kaygı; bazen üretimin düşmanı değil, onun ağırlığını hissettiren bir işarettir.

    Albert Bandura’nın “öz-yeterlik” kavramı burada önemli bir çerçeve sunar. Bandura’ya göre; bireyin bir işi başarabileceğine dair inancı, o işe başlama, çaba gösterme ve zorluklar karşısında devam etme davranışını etkiler (Bandura, 1977). Başka bir ifadeyle; insanın üretme kapasitesi yalnızca sahip olduğu yeteneklerle değil, kendi kapasitesine ilişkin inancıyla da ilişkilidir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Öz-yeterlik, insanın her şeyi başaracağına dair boş bir iyimserlik değildir. Daha çok, karşılaştığı zorluklar karşısında öğrenebileceğine ve gelişebileceğine dair bir iç dayanaktır. Üretebilme cesareti de buradan beslenir. İnsan “kesin başaracağım” dediği için değil, “deneyerek gelişebilirim” dediği için devam eder. Bu yüzden üretimin en temel cümlelerinden biri şu olabilir: Henüz yeterli olmayabilirim, ama üreterek yeterli hale gelebilirim. Modern dönemde üretim; yalnızca üretmekle sınırlı kalmıyor, aynı zamanda sürekli görünür olmayı da gerektiriyor. Sosyal medya, dijital platformlar ve piyasa mekanizmaları, üretimin sonucunu anlık olarak ölçülebilir hale getiriyor. Beğeni, izlenme, satış, yorum, paylaşım ve takipçi sayısı üreticinin karşısına sürekli bir geri bildirim sistemi olarak çıkıyor.

    

    Bu durumun olumlu tarafları vardır. İnsan yaptığı işi duyurabilir, kendi çevresinin dışına ulaşabilir, yeni imkanlar bulabilir. Ancak görünürlük aynı zamanda yeni bir baskı üretir. Üreten kişi, yaptığı işin değerini bazen çok hızlı biçimde dış tepkilere göre ölçmeye başlar. Oysa bazı üretimler yavaş büyür. Bazı fikirler hemen karşılık bulmaz. Bazı işler, ilk bakışta anlaşılmaz. Bazı emekler, değerini ancak zaman içinde gösterir. Modern dikkat ekonomisi ise çoğu zaman hızlı sonuç ister. Bu yüzden üretici, daha yaptığı işi olgunlaştırmadan onun performansıyla yargılanmaya başlar. Burada temel tehlike şudur: İnsan üretimin değerini yalnızca görünürlüğe bağladığında, görünür olmayan her emeği değersiz sanmaya başlar. Richard Sennett, zanaatkarlığı yalnızca el becerisi değil, “bir işi iyi yapma arzusu” olarak ele alır (Sennett, 2008). Bu yaklaşım, üretimin içsel niteliğine dikkat çeker. Bir işi yalnızca dış onay için değil, kendi iç ölçüsü içinde iyi yapmaya çalışmak, üretimin karakter boyutunu oluşturur. Zanaatkar için mesele yalnızca ürünün satılması değildir. Elbette satılması önemlidir; ama üretimin onuru, sadece piyasadaki karşılığıyla sınırlı değildir. İyi yapılmış bir iş, insanın kendi emeğiyle kurduğu saygı ilişkisidir.

    Üreten herkesin bir noktada karşılaştığı temel soru şudur: Verdiğim emek karşılık bulacak mı? Bu soru basit görünür ama üretimin en derin gerilimlerinden birini taşır. Çünkü emek her zaman hemen karşılık bulmaz. Hatta bazen hiç bulmayabilir. İnsan çok çalışabilir, çok düşünebilir, çok uğraşabilir; ama sonuç beklediği gibi olmayabilir. Bu durum, üretimin acı tarafıdır. Ancak aynı zamanda onu ciddi kılan şey de budur. Çünkü üretmek, garanti edilmiş bir sonuçla yapılan mekanik bir işlem değildir. Üretim, insanın dünyaya sunduğu bir teklif gibidir. Dünya bu teklifi kabul edebilir, erteleyebilir, görmezden gelebilir ya da zamanla değerini anlayabilir. Burada iki uçtan kaçınmak gerekir. Birinci uç: Karşılık beklemeden üretmek romantizmidir. İnsan emeğinin karşılığını istemekte haklıdır. Emek değer görmelidir. Üretici yaşamak, gelişmek ve sürdürebilmek için karşılığa ihtiyaç duyar. İkinci uç ise: Karşılığı garanti değilse üretmemek düşüncesidir. Bu da üretimi başlamadan öldürür. Çünkü hiçbir gerçek üretim, baştan tamamen garanti edilemez. Daha dengeli cümle şudur: Üretmek; karşılık beklememek değil, karşılığı garanti görmeden de başlayabilmektir. Bu cümle, üretimin hem gerçekçi hem cesur tarafını taşır. İnsan emeğinin değerini bilir, karşılığını ister; ama karşılık henüz görünmediği için emekten vazgeçmez.

    Üretimin yalnızca dış dünyada sonuçları yoktur, insanın kendi içinde de sonuçları vardır. İnsan bir işe düzenli emek verdiğinde, o iş onu da biçimlendirmeye başlar. Sabır gelişir. Dikkat derinleşir. Zaman duygusu değişir. Hata yapma kapasitesi artar. İnsan kendi sınırlarını daha iyi tanır. Teresa Amabile’nin yaratıcılık üzerine geliştirdiği bileşensel model; yaratıcı üretimin yalnızca yetenekle değil, alan bilgisi, yaratıcı düşünme becerileri ve içsel motivasyon gibi unsurlarla ilişkili olduğunu vurgular (Amabile, 1983; 2011). Bu yaklaşım; üretimin doğuştan gelen ilhamdan ibaret olmadığını gösterir. Yaratıcılık çoğu zaman; disiplin, bilgi, deneme ve içsel yönelimle gelişir. Bu bakımdan üretmek; insanın kendini beklemesi değil, kendini inşa etmesidir. İnsan, çoğu zaman hazır olduğu için üretmez; ürettikçe hazır hale gelir. İlk denemeler eksik olabilir. İlk işler kusurlu olabilir. İlk cümleler dağınık, ilk ürünler acemi, ilk fikirler ham olabilir. Ama üretim süreci, insanın bu hamlığı işlemesini sağlar. Bu nedenle üretim, yalnızca ortaya çıkan şeyle değil, üretirken dönüşen insanla da ilgilidir.

    Üretme cesareti yalnızca bireysel bir mesele değildir. Toplumların geleceği de üretme cesaretiyle ilgilidir. Bir toplumda insanlar yeni fikirler geliştirmekten, girişim kurmaktan, sanat üretmekten, toprağı işlemekten, zanaat öğrenmekten, bilimsel çalışma yapmaktan veya kamusal söz söylemekten çekiniyorsa, orada yalnızca ekonomik değil, kültürel bir daralma da başlar.

    Joseph Schumpeter, ekonomik gelişmeyi yenilik ve girişimcilik üzerinden düşünür. Ona göre ekonomik hayat; yalnızca mevcut düzenin tekrarıyla değil, yeni birleşimlerin ortaya çıkmasıyla ilerler (Schumpeter, 1934). Bu yaklaşım, üretimin toplumsal dönüşümle ilişkisini gösterir. Yeni bir ürün, yeni bir yöntem, yeni bir fikir veya yeni bir organizasyon biçimi yalnızca ekonomik sonuç doğurmaz; toplumun imkan ufkunu da genişletir. Ancak üretim cesareti, yalnızca bireylerin iç motivasyonuna bırakılamaz. İnsanların üretebilmesi için uygun bir çevreye de ihtiyaç vardır. Eğitim sistemi, hukuk düzeni, ekonomik istikrar, finansmana erişim, kültürel destek, eleştiri adabı ve kurumsal güven üretim iklimini belirler. Bir toplumda hata yapmaya hiç alan yoksa, insanlar denemekten korkar. Emeğin değeri korunmuyorsa, insanlar üretmek yerine kısa vadeli kazanç arayışına yönelir. Liyakat zayıflıyorsa, yetenek körelir. Güven yoksa, uzun vadeli işler yapılamaz. Bu nedenle üretme cesareti, kişisel olduğu kadar siyasal ve kurumsal bir meseledir. Bir ülkenin üretkenliği yalnızca fabrikalarının sayısıyla değil; insanlarının denemeye, öğrenmeye ve devam etmeye ne kadar cesaret edebildiğiyle de ilgilidir.

   

    Üretmek çoğu zaman uzun bir sabır ister. İnsan bazen emeğinin sonucunu hemen göremez. Bazı işler aylar, bazı fikirler yıllar, bazı hayat yönelimleri ise çok daha uzun zaman ister. Modern dünyanın hız kültürü ise bu sabrı zorlaştırır. Her şeyin hemen ölçüldüğü bir çağda, yavaş büyüyen işler değersiz sanılabilir. Oysa doğada, zanaatta, düşüncede ve sanatta birçok şey yavaş oluşur. Meyvenin olgunlaşması, bir becerinin yerleşmesi, bir fikrin derinleşmesi, bir üslubun oluşması, bir markanın güven kazanması zaman ister. Üretim çoğu zaman hızdan çok süreklilikle ilgilidir. Burada üreticinin asıl ihtiyacı, her gün büyük bir motivasyon hissetmek değildir. Motivasyon dalgalanır. İnsan bazen güçlü, bazen yorgun, bazen umutlu, bazen tereddütlü olur. Bu yüzden üretimi yalnızca motivasyona bağlamak kırılgandır. Daha kalıcı olan şey, ritim ve bağlılıktır. İnsan her gün aynı güçte olmayabilir ama belli bir ritim kurduğunda üretim, hayatın parçası haline gelir. Yazmak için yalnızca ilhamı, çalışmak için yalnızca isteği, başlamak için yalnızca ideal koşulları beklemek çoğu zaman insanı erteler. Üretme cesareti, eksik koşullarda da küçük bir adım atabilmektir. Çünkü üretim bazen büyük bir hamleyle değil, küçük ama devam eden hareketlerle oluşur.

    Üretmek zamanla insanın karakterini açığa çıkarır. Çünkü üretim, insanı tekrar tekrar aynı sorularla karşılaştırır: Devam edecek misin? Eksik olduğunu kabul edip yeniden deneyecek misin? Eleştiriyi taşıyabilecek misin? Karşılık geciktiğinde emeğini koruyabilecek misin? Görünür olmadığında da işini ciddiye alacak mısın? Bu sorular üretimin teknik değil, ahlaki tarafıdır. Üreten insan; yalnızca bir beceri geliştirmez, aynı zamanda bir duruş geliştirir. Emekle ilişki kurma biçimi, başarısızlığa verdiği tepki, sabrı, dikkati ve devam etme iradesi onun karakterini şekillendirir. Bu anlamda üretmek, insanın dünyaya karşı pasif konumdan aktif konuma geçmesidir. Şikayet etmek, beklemek ve izlemek yerine, bir şey ortaya koymaya çalışmaktır. Bu her zaman büyük olmak zorunda değildir. Küçük bir üretim bile insanın hayatla ilişkisini değiştirir. Bir şey üretmek, dünyaya küçük de olsa bir müdahalede bulunmaktır.

    Üretmek, yalnızca emek vermek değildir. Üretmek, belirsizlikle yaşamayı öğrenmektir. Sonucu bilmeden başlamak, karşılığı garanti görmeden devam etmek, görünürlükle değer arasındaki farkı unutmamak ve emeğin insanı dönüştüren tarafını fark etmektir. Bugün birçok insan üretmek istiyor ama başlamıyor. Çünkü sonuç belirsiz. Çünkü eleştirilmek mümkün. Çünkü görünmez kalmak mümkün. Çünkü emek boşa gidebilir. Fakat üretimin doğasında zaten bu ihtimaller vardır. Her üretim, biraz bilinmeyene doğru atılmış adımdır. Bu yüzden üretebilme cesareti, insanın hayat karşısındaki en temel duruşlarından biridir. Çünkü üretmek, yalnızca bir şey yapmak değil; “ben bu belirsizliğe rağmen varım” diyebilmektir. Bir insanın, bir toplumun ya da bir medeniyetin canlılığı, yalnızca sahip olduklarıyla değil, hala ne üretmeye cesaret edebildikleriyle anlaşılır. Çünkü üretmek, geleceğe verilmiş sessiz bir cevaptır. Belirsizlik vardır. Karşılık gecikebilir. Emek görünmeyebilir. Ama insan yine de üretir. Çünkü bazen hayatı anlamlı kılan şey, sonucun kesinliği değil; belirsizliğe rağmen devam edebilme cesaretidir.

Amabile, T. M. (1983). The Social Psychology of Creativity. Springer.

Amabile, T. M. (2011). Componential Theory of Creativity. Harvard Business School Working Paper.

Arendt, H. (1958). The Human Condition. University of Chicago Press.

Bandura, A. (1977). “Self-efficacy: Toward a Unifying Theory of Behavioral Change.” Psychological Review, 84(2), 191–215.

Knight, F. H. (1921). Risk, Uncertainty and Profit. Houghton Mifflin.

Schumpeter, J. A. (1934). The Theory of Economic Development. Harvard University Press.

Sennett, R. (2008). The Craftsman. Yale University Press.

Dewey, J. (1934). Art as Experience. Minton, Balch & Company.

Csikszentmihalyi, M. (1996). Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention. HarperCollins.

Rodrik, D. (2004). Industrial Policy for the Twenty-First Century. Harvard Kennedy School Working Paper.